Millet Nedir?

Millet çoğunlukla aynı topraklar üzerinde yaşayan, aralarında dil, tarih, ülkü, duygu, gelenek ve görenek birliği olan insanların oluşturduğu topluluk.

Millet kavramını oluşturan en güçlü unsurlardan birisi dildir. Dil, kendisini kullanan topluma ait kültürün sürekliliğini sağlayan en önemli ögedir. Karamanlıların en önemli özelliği ise Türkçe’den başka bir dil bilmemeleri ve eserlerini Grek alfabesiyle Türkçe yazmış olmalarıdır. Arı ve duru bir Oğuz Türkçesi konuşan Karamanlılar’ın, Grek harfleriyle yazılan Türkçesi’ne Karamanlıca adı verilir. Karamanlı Türkçesi ile yazılmış bilinen ilk eser 1584 tarihli olup “Gülzar-ı İman-ı Mesihi” adında dini bir kitaptır.

“Gerçi Rum isek de Rumca bilmez Türkçe söyleriz,
Ne Türkçe yazar okuruz ne de Rumca söyleriz,
Öyle mahludî hatt-ı tarikatimiz vardır,
Hurufumuz Yunanice, Türkçe meram eyleriz.”

Karamanlılar, Osmanlı döneminde İslamiyet'ten önceki yıllarda Türkler'in taşıdığı isimleri kullanmışlardır. Karamanlılar, İç ve güneybatı Anadoluda -Niğde, Nevşehir, Karaman, Kayseri ve Konya, daha genel bir ifadeyle Trabzon-Silifke hattında yer alan şehirlerde- Müslüman Türklerle beraber yaşamışlardır.

Karamanlılar’ın geleneksel giyimi Anadolu Müslümanları ile benzerlik göstermektedir. Kadınlar üç etekli fistan giyerken erkekler kalın kuşaklarla birlikte şalvar giyerler. Karamanlılar Türkçe konuşurdu, pek çoğu Yunanistan’a göç ettikten sonra Rumca öğrendi. Dini kitaplarının hepsi Karamanlıca (Grek harfleriyle yazılmış Türkçe)’ydı. Kilise ayinleri ve vaazları Türkçe yapılıyordu. 1923 yılında Lozan’da gerçekleşmesi görüşülen nüfus mübadelesi haberinin Anadolu’ya yayıldığı sıralarda Karamanlılar, kendilerinin bu göçe tabi tutulacağına ihtimal vermiyor, “Biz Türk oğlu Türküz!” diyorlardı. 1923'teki Türk-Yunan Ahali Mübadelesi ile Yunanistan'a gönderilmişlerdir.

Türkiye‘den göç eden Ortodoksların sayısı ise 1 milyon 200 bin civarında olup bunların 200 binini Karamanlılar oluşturmaktaydı. Sözleşmeye göre İstanbul, İmroz ve Bozcaada Rumları ile Batı Trakya Müslümanları göçün dışında bırakılacaktı. Daha sonra Mustafa Kemal Atatürk’ün özel izni ile Karamanlıların dini lideri sayılan ve Türk Ortodoks Patrikhanesi’nin kurucusu Papa Eftim ve ailesi ile birkaç patrikhane mensubu aile daha Türkiye’de kalmıştır. Mustafa Kemal Atatürk’ün Karamanlılar’ın göçüyle ilgili oldukça üzüntü duyduğu bilinmektedir. Hamdullah Suphi anılarında bu durumu şöyle anlatır:

“Celal Bayar bir gün bana; Bilir misin Hamdullah, Atatürk’ün son yıllarda en büyük üzüntüsü ne idi?” diye sorar. Bilmediğimi söyleyince, cevabı kendisi verir: “Anadolu’dan binlerce Hıristiyan Türk’ü göndermiş olmasıydı.”

Yunanistan'a göçe tabi tutulan Karamanlılar, kendilerine gösterilen bölgelere yerleştiler. Her aileye birer tane derme çatma ev ile öküz verildi. Böylece yoksulluklar içinde sıfırdan bir hayat kurdular. Yunanistan hükümeti işe ilk olarak Türk çocuklarına Yunanca öğretmek için okullardaki eğitimi daha sıkıya alarak başladı. Bu sırada köy kiliselerindeki Türk papazların yerini merkezden atanan ve Yunanca vaaz veren papazlar alacaktır. Okullarda Türkçe konuşmak yasaklanmış ancak yasak yer yer sokaklara taşmış ve Türkler dışarıda Türkçe konuşamaz olmuştur ve yavaş yavaş ilerleyen bu süreçten kimlikleri unutturulmuş ve günümüzde asimile olmuşlardır.

Kesin Olmayan Bilgi

Bir kaç yazıda Karamanlıların, Bizansta paralık askerlik yapan Hristiyan Türkler -Peçenekler, Kıpçaklar ve Uzlar- olduğu ve kökenlerinin buna dayandığı geçmektedir. Fakat kesinliği ile ilgili bir kaynak görmedim.

Hazarlar ağırlıklı olarak Türk’tür diyebiliriz. Yunanlı tarihçi Theophanes (725 - 818), Hazarları “doğudan gelen Türkler” olarak ifade eder. Süryani efsaneleri Hazarları “Khazarig” olarak adlandırmış ve atalarını ise Bulgar olarak belirtmiştir. Türklerle ilgili efsaneler incelendiğinde Hazarları, Oğuzların, Avarların, Sabirlerin kardeşi olarak tanımlamaktadır. Tüm bu anlatılanlara bakıldığında Hazarlar, Orta Asya steplerinden veya Ural Dağlarından gelmişlerdir.

Göçebe Türk toplumları gibi Hazarlar, ırksal ve etnik kökenler olarak karışık bir toplumdur. Bazıları Doğu Asya ırklarına benzer şekilde, çıkık elmacık kemikli, geniş yüzlü ve çekik gözlü; diğerleri ise Avrupalı ya da Orta Doğululara benziyordu. Bu durum Türk kökenli olmayan farklı grupların Türkleşmesi veya Türkçeyi anadili gibi benimsemesi gibi bir süreç olarak düşünmekteyim.

Ayrıca, al-Istakhri (? - 957), Hazarların saçlarının siyah olduğunu söylemekte, koyu renkli tenli olanları “Kara Hazarlar”, açık tenli, yakışıklı ve güzel olanları “Ak Hazarlar” olarak ayırmaktadır. Bunu ırksal olarak değil, sosyal olarak ayırmaktadır. Adından da anlaşılacağı gibi aşağı tabaka Kara Hazarlar, soylu sınıfı ise Ak Hazarlardır.

Tabi köken konusunda birçok teoriler bulunmaktadır. Özellikle 19.yy. tarihçileri Hazarları, Türkler, Tatarlar veya Macarlar ile bağdaştırmasına karşın; Dieter Ludwig, Hazarları Sibirler ile birlik kurmuş Akhun; W. B. Walsh ise Hazarları Gürcüler ve Ermenilerle akraba; 1929-1953 yılları arasındaki Sovyet tarihçi ve arkeologlar Hazarları Kuzey Kafkasya’nın yerli halkı; Lev Gumiyev, Hazarları “Türkleşmiş” Dağıstanlı; Vladimir Minborsky, Hazarları Hazar-Türk lider önderliğinde bir araya gelmiş olan Güney Rusya’daki yerel kabileler olarak nitelendirmektedir.

Genel olarak bakıldığında Türki halklarının soyu Nuh peygamberin oğlu Yafes’e kadar dayandığına inanılmaktadır. Nuh peygamberin Tevratta geçen soy ağacına baktığımızda Nuh Yafes Gomer Togarmah’a bağlanmaktadır. Hazarların 7’nci Kralı Joseph’te, Hasdai ibn Shaprut’a cevaplarında bundan bahsetmektedir.



Eldad ben Mahali ha-Dani, Simeon klanı ile Menasheh klanının bir kısmının, “Hazar Ülkesi”nde yaşadıklarını ve aralarında bazı Müslüman ulusların da bulunduğu 25 krallığı vergiye bağladıklarını yazmaktadır.

Jerahmeel ben Solomon’un derlediği belgelerden bir tanesinde Dan klanının yerleşmiş olduğu ülkede deniz ticareti yapan, Elchanan ben Yoseph’in yazdığı “Tüccar Elchanan’ın Günlüğü”dür. Bu günlükte, Judah klanı ve Simeon klanının, “Khasdim Ülkesi”nde çadırlarda yaşadığını ve aralarında Müslümanlar ile İbrahim’in ikinci karısı Keturah’ın torunlarının da bulunduğu 25 krallıktan vergi aldıklarını ifade eder. Bunlar, Yahudi olmayan uluslarla savaşan maharetli okçular ve kılıç ustaları olarak tanımlanan, İbranice, Yunanca, ve Togarmah (Türki) dillerini konuşuyor ve Torah (Tevrat), Talmud (Yahudi medeni kanunu, tören kuralları ve efsaneleri kapsayan dini metinler), Mishnah (Yahudilik’in medeni ve ceza hukuku olan Talmud’un ilk bölümü), Agadah (Talmud’da bulunan ve Torah’ın rabbinik yorumuna dayalı olarak etik ve moral değerleri konu edinen bölümü) hakkında bilgi sahipleridir. Elchanan, Hazarları Museviliği kabul etmekleri için ikna eden, Dağıstan ve Azerbeycanda yaşayan Yahudiler olduğunu ifade etmektedir.

Arap seyyah ibn Fadlan, "Gog ve Magog, Hazarlardır!" yazmıştır. Druthmar, Büyük İskender'in Hazarları kuşattığını; fakat Hazarların kaçtığını anlatır. Bu anlarımı, İskender'in tehlikeli ve ahlaksız ulusları -Gog ve Magog kim diye açıklamak gerekirse; Gog, döneme bakarsanız "Ak Hunlar", Magog ise "Gotlar veya İskitler" olarak düşünülmekte- etrafını sularla çevirerek hapseden bir kahraman olarak anlatılan efsaneye nazaran söylemiştir.

Ortaçağ Almanya'sında ortaya çıkmış olan "Kızıl Yahudiler" terimi, kızıl saç ve kızıl sakal, Ortaçağ Almanya'sında namussuz ve sahtekar kişileri simgelediği için seçilmiştir. Kızıl Yahudiler, Alman yazılarında ilk olarak, Albrecht von Scharfenberg'in on üçüncü yüzyıl sonlarında yazdığı, Der Jüngere Titurel adlı kitabında ortaya çıkmışlardır. Kızıl Yahudiler Gog ve Magog adında iki yüksek dağın arasına hapsetmişlerdir. Bu yahudiler savaş yanlılarıydı ve Hristiyan dünyası için askeri bir tehditti. Bu yahudilerin aynı zamanda, gezginlerden ağır vergiler alan çirkin ve korkunç görünüşlü insan olduklarını; Ludger von Braunschweing ise bu anlatılanlara ek Büyük İskender "Caspian Dağlarına" geldiğinde Kızıl Yahudiler ve on İsrail kabilesi ile karşılaştığını, bu topluluğun dağlar tarafından kısmende olsa kuşatıldığını ve hapsedildiğini, ayrıca bu topluluğun iki altın buzağıya taptığını görmüş; onların etrafını kazıklarla yaptırmayı düşündüğü duvarla çevreleyerek kapatmak istemiştir. Tabi Hristiyanlara göre İskender'in buraya hapsetmeye çalıştığı topluluk, dünyanın sonu geldiğinde ortaya çıkacak olan Gog ve Magogdur.

Burada bir not düşeyim; Yukarıda bolca Gog ve Magog kabilesinden bahsetim. Burada Gog ve Magog, İslamiyet inancıda Yecüc ve Mecüc'e denk gelmektedir. Yecüc ve Mecüc kıyametin büyük alametlerinden biri olup Kuran-ı Kerim'de Yecüc ve Mecüc'ün tepeleri aşıp gelecekleri ve yeryüzünde fitne çıkaracakları yazılıdır. İblis'in soyundan gelen bu iki varlık, Hz. İsa tarafından yok edilecektir.

Hristiyan, Yahudi ve Arap topluluklarının çoğu Gog ve Magog'u (Yecüc ve Mecüc'ü) Hazarlar için değil genel olarak Türkler için kullanmıştır. Bunun en temel nedeni Ergenekon Destanında anlatılanlardır. Malumunuz Göktürkler'in türeyişi anlatır. Tatarlarla savaşta yenilen Türkler, Ergenekon adlı bir bölgeye yerleşerek burada 400 yıl kadar yaşar. Nüfus kalabalıklaşıp bölgeye sığmadıkları için bölgeden çıkmaz isterler. Buraya bir geçitten gelmişlerdir ancak geçitin kimse nerede olduğunu bilmez ve o geçiti bulamazlar. Göktürkler boy içinde bulunan demircinin teklifi üzerine dağın demir kısmını eritilerek yol açabileceğini söylemesi üzerine demirin bulunduğu yere bir sıra odun bir sıra kömür dizerek ateş yakarlar. 70 yere konulan 70 körükle bu odun ve kömürleri yakarlar ve körüklerler. Burada bir geçit açarlar bu geçit yüklü bir deve geçecek kadardır. Daha sonra İl Han'ın soyundan gelen bu Türkler yeniden güçlü bir boy olarak eski vatanlarına döner. Atalarının intikamını alırlar.

Temel olarak korkulan şeyde budur. Artık "Türkler dışarıda ve sonumuz geldi!" düşüncesidir.

M.Ö. 3.yy.da, Teoman tarafından İç Asya'da kurulan Hun İmparatorluğu, Teoman'ın oğlu Metehan'ın saltanatı süresince en güçlü ve en geniş haline ulaşmıştı, ancak imparatorluk, M.S. 1.yy.ın ortalarında, Kuzey ve Güney olarak ikiye ayrıldı. Kuzey Hunları, 93 yılında Moğollar tarafından büyük bir bozguna uğratıldıktan sonra, batıya doğru çekilmeye başladı. Bu kaçış "Kavimler Göçü"nü başlattı.

Kavimler Göçü (375)

Asya Hun devletinin ikiye ayrılması sonucu; Çin ve Moğol baskılarıyla baş edemeyen Kuzey Hunları başında bulunan Balamir ile birlikte Hazar ve Kara denizin kuzeyinden Avrupa’ya doğru göç etmiştir. Hunlar göç sırasında karşılarına çıkan ve birçoğu Germen olan devletleri (Gepitler, Saksonlar, Vandallar, Franklar, Ostrogotlar, Vizigotlar, Burgondlar vb.) yenerek yerlerinden etmiştir. Yenilen germenler Roma topraklarına göç etmiştir. Bu büyük göç dalgası “Kavimler Göçü” olarak isimlendirilmiştir.

Hunlar Balamir önderliğinde, 380'li yıllarda aşağı Don Havzası'nı ve Azak Denizi'ni çevreleyen bölgeyi ele geçirerek, batıya, Güney Rusya içlerine ve Kırım'a yerleştiler. Priscus'un aktardığına göre Karadeniz yakınlarında yaşayan Akatzirlerin, Hun hakimiyeti altında olduklarından bahsetmektedir. Akatzirlerinde pekala Hazarların ataları olmaları mümkündür.

Hazarlar, 60 yıldan fazla bir süre batıya göç eden Türkler tarafından yönetilmiştir.

Batı Göktürk Kağanlığı, en önemli Türk kağanlarından biri olan Bumin Kağan'ın kardeşi İstemi Yabgu tarafından 552 yılında kuruldu. İstemi Yabgu soyu Asena klanına dayanmaktaydı.

Bu geniş imparatorluğun merkezi Balkaş Gölü kıyısında yer almaktaydı. Daha sonra sırasıyla Volga (İtil) Bulgarları, Sabirler, Onogurlar ve Alanların yönetimini ele geçirip sınırlarını büyüttüler. Tahminen Hazarlar da 565-575 aralığında Batı Göktürk Kağanlığının egemenliği altına girdi. Tabi şu soru akla gelebilir Batı Hunları mı oluyor Batı Göktürkler? Tabiki hayır, 576-578 yıllarında Batı Hunları (Avrupa Hun Devleti) da Batı Göktürklerin egemenliğine altına girdi.

İstemi Yabgu tarafından kurulan bu devletin bir çok siyasi hareketi olmuştur ancak en çok bilineni, İpek yolu mücadelesidir. Sasani ittifakı ile Akhunları devirmiş, daha sonrasında ise Sasanileri yok etmek için Bizanslar ile ittifak yapılmış fakat başarıya ulaşılamamıştır.

İstemi Kağan (552 - 576) hükümdarlığından sonra sırasıyla Bilge Tardu (576 - 603) Apa Kağan (576 - 593) İnal Kağan (593 - 600) Çulo Kağan (600 - 611) Şikoey Kağan (611 - 618) Tong Yabgu Kağan (618 - 630) yönetmiş tabi Tong Yabgu'nun amcası tarafından öldürülmesi sonucu devlet içinde klanların savaşını başlatmış ve devlet parçalanma sürecine girmiştir.

Hazarlar da bu süreçte tekrar bağımsılığına kavuşmuştur.

Bağımsız Hazar Devleti ise 630 da Tong Yabgu'nun soyundan gelen İrbiş tarafıdnan kurulmuştur. Hazarlar yeni devletini oluştururken doğal olarak Göktürklerin yönetim geleneklerini benimsediler. Volga ve Derbent arasında kalan bölgenin tamamı, Hazarların hakimiyetine girdi.

Adını ilk duyduğumda merakla araştırdığım şairdir. Derisi yüzülerek idam edilmesi kendisi hakkında birçok hikayeyi doğurmuş, İnsanları ve sevgiyi merkezine alarak 7 Ulu Ozan arasına girmiş önemli şahsiyet! Özellikle Fazlullah Esterabadi’nin hizmetine girmiş ve ondan eğitim ve terbiye almış, onun kızı ile evlenmiş çok geçmeden halefi olmuştur. Böylece Hurufilik abdallar zümresinin lideri ve yol göstericisi olmuştur.

Nesimi hakkında bilgiler çok azdır. Ne zaman ve nerede doğduğu hakkında net bir bilgi yoktur. Hatta çoğu yerde kendisinin “Seyyid” olduğu yazmaktayken (Seyyid Ali İmadeddin Nesimi) bunu dayandıracak bir künye bulunmamaktadır.

Alıntı:“Gerçi bu gün Nesimi’yem, Haşimiyem, Kureyşiyem,
Bundan uludur ayetin, ayete şana sığmazam.”

“Sığmazam” şiirinde geçen bu beyit sebebiyle çoğu kişi Nesimi’nin Seyyid olduğu işaret etmektedir.

Çoğu yerde adının Ali veya Ömer, lakabının İmadeddin olduğudur. 1347(?) veya 1369(?) yılında Tebriz(?), Bakü(?), Tebriz(?), Şiraz(?) veya Halep(?) de doğmuştur. Eserleri incelendiğinde kullanılan dilde -Türkçe- diretmesi -Farsça şiirlerde yazmıştır- nedeniyle Azerbaycan Türk’ü olduğu düşünülmektedir. İyi bir medrese eğitimi aldığı söylenen Nesimi, Felsefi şiirin temelini atmıştır. Fazlullah Esterabadi ile tanışıp ve hizmetine girmiştir. Bu tanışma müritlik ile başlayıp, damatlığa, oradan da halifeliğine kadar devam etmiştir. Tasavvufi şiirleri bu tanışma evresinden sonra Hurufiliğe ait fikirlere yöneltmiştir.

Alıntı:“…
Külli yer ile gök Hak oldu mutlak,
Söyler def ü ceng ü ney enelhak.
…”

“…
Ey Nesimi, Hak Teala sendedir,
Hem sıfatı dilde zatı candadır.
…”

Nesimi’nin şiir analizini yapıldığında gençlik yıllarında iyi bir eğitim aldığı anlaşılmaktadır. Özellikle şiirlerinde Azerbaycan lehçesini, Farsça ve Arapçayı çok iyi kullanabilmesi bunun en iyi göstergesidir.

Şiirlerini Hurufiliği yaymak için kullanmış ve Azerbaycan, İran, Arabistan ülkelerine gitmiştir. Timur’un emriyle oğlu ve Azerbaycan Valisi Miran Şah Hurufilere, baskı göstermesi, takip ettirip özellikle Fazlullah Esterabadi’yi idam edildiği dönemde ise Azerbaycan’dan ayrılmış ve şiirleriyle bilindiği Anadolu’ya gelmiştir. I. Murat dönemin ise Osmanlı topraklarına gelmiş ve Bursa’da bulunmuştur. Tabi burada iyi karşılanmadığını ileri sürenler ve tam tersine iyi karşılandığını hatta fikirlerinin Fatih Sultan Mehmet’e kadar ulaştığı çok beğenildiği ve Edirne sarayına kadar bu düşüncelerin hakim olduğu söylenmiştir. Ancak son söylenen söze ben pek imkan vermiyorum, Nesimi’nin ölüm yılı bu devirden önce ve döneme bakıldığında Sivas ve çevresinde Hurufilerin olduğu söylenmekte ve Osmanlı toprakları içinde bulunmamaktadır.

Hacı Bayram-ı Veli ile görüşmek istemiş düşüncesi (Hurufilik) nedeniyle huzura kabul edilmemiştir. Anadolu’da fikirlerini yayacak ortam bulamayan Nesimi, Suriye’ye geçmiştir. İbn Hacer el-Askalani, Nesimi’nin burada Hurufi şeyhi olarak faaliyette bulunduğunu ve birçok mürid elde ettiğini söyler. Burada Halep uleması tarafından verilen fetva üzerine Şeyhel-Mahmudi’nin de onayını alan Saltanat Naibi Emir Yeşbek, Nesimi’nin başı kesilerek idam edilmesini ve derisi yüzülmesini emretmiştir.

Alıntı:Bende sığar iki cihân ben bu cihâna sığmazam
Cevher-i lâmekân benim kevn ü mekâna sığmazam

Kevn ü mekândır âyetim zâta gider bidâyetim
Sen bu nişân ile beni bil ki nişâne sığmazam

Kimse gümân ü zann ile olmadı Hakk ile biliş
Hakkı bilen bilir ki ben zann ü gümâna sığmazam

Sûrete bak vü ma'nîyi sûret içinde tanı kim
Cism ile cân benim velî cism ile câna sığmazam

Hem sadefim hem inciyim haşr ü sırât
Bunca kumâş ü raht ile ben bu dükâna sığmazam

Genc-i nihân benim ben uş ayn-ı ayân benim ben uş
Gevher-i kân benim ben uş bahr ile kâna sığmazam

Arş ile ferş ü kâf ü nûn bende bulundu cümle çün
Kes sözünü uzatma kim şerh u beyâna sığmazam

Gerçi muhît-i a'zâmım adım âdem durur âdemim
Dâr ile kün fekân benim ben mu mekâna sığmazam

Cân ile hem cihân benim dehr ile hem zamân benim
Gör bu latifeyi ki ben dehr ü zamâna sığmazam

Encüm ile felek benim vahy ile melek benim
Çek dilini vü epsem ol ben bu lisâna sığmazam

Zerre benim güneş benim çâr ile penc ü şeş benim
Sûreti gör beyân ile çünkü beyâna sığmazam

Zât ileyim sıfât ile Kadr ileyim Berât ile
Gül-şekerim nebât ile piste-dehâna sığmazam

Şehd ile hem şeker hem şems benim kamer benim
Rûh-ı revân bağışlarım rûh-ı revâna sığmazam

Tîr benim kemân benim pîr benim civân benim
Devlet-i câvidan benim îne vü âna sığmazam

Yer ü gökü düzen benim geri dönüp bozan benim
Cümle yazı yazan benim ben bu dîvâna sığmazam

Nâra yanan şecer benim çarha çıkar hacer benim
Gör bu odun zebânesin ben bu zebâne sığmazam

Gerçi bugün Nesîmîyim Hâşîmîyim Kureyşîyim
Bundan uludur âyetim âyet ü şâna sığmazam

Tabi, Nesimi’nin infazı birçok halk hikayesini oluşturmuştur. Bunlardan en çok bilineni Nesimi’nin dersi yüzülürken olan hikayedir.

Nesimi ibreti alem için halkın arasında infaz edilmek için getirilir. İdam sehpası yoktur ama çarmıha benzer bir direk dikilmiştir. Nesimi’nin elleri ve ayakları bu direğe bağlanır. O sırada katli için fetva veren mollalar idamı izlemeye gelirler ve o sırada ise “Nesimi’nin kanı necistir, her kim ki o kana değer, değdiği uzununda kesilmesi gerekir!” sözünü söylerler. Ne gariptir ki o sözü söyleyen mollanın eline Nesimi’nin kanı sıçrar. Halk o sıra gözünü mollaya çevirir. Molla ise elini bir bezle silip, kanı temizledikten sonra “Kanın bulaştığı yeri silmekte kafidir.” der. Bunun üzerine can çekişmekte olan Nesimi der ki: “Ben Hak uğruna canımı veriyorum ama sen inandığını söylediğin Allah için bir parmağını bile veremiyorsun!”

Hayatını Sami Yusuf’un “Nasimi” parçasını dinledikten sonra araştırdığım, düşüncesi, eylemleri, şiirleri ve ölümüyle farklı olan şair ve düşünür. Düşüncesi ve eylemleri Hurufilik üzerine olduğundan bu nedenle bulunduğu dönemde derisi yüzülerek idam edilmiştir.

Nesimi’yi tanıtmam için daha öncesinde Hurufiliği bilmemiz gerekir. Nesimi’nin düşüncesi ve eylemleri bunu yaymak üzerinedir. Özellikle “İnsan sürekli sevgi eylemi içinde olmalı, çevresinde bulunan bütün nesnelerde Tanrı’yı, Tanrı’da ise bütün nesneleri görmelidir.” düşüncesidir. Bu düşüncesi ile Alevi Kızılbaş inancında 7 ulu ozandan sayılır. Hatta Kızılbaş Alevi erkan ve muhabbetlerinde adı geçtiğinde Aleviler sağ elin işaret parmağını öpüp başına koyarlar ve sonra sağ elini sol göğsünün üstüne bırakırlar.

Hurufilik, Fazlullah Esterabadi (Naimi) tarafından 14. yüzyılda kurulmuş mistik ve felsefi bir akımdır/mezheptir. Hurufi ismi adını huruf (harfler)’dan alır ve Hurufi, “harflere mensup olan” anlamındadır. Kutsal metinlerde (Kur’an-ı Kerim, İncil ve Tevrat) harf ve kelimelerin, sayısı, dizilimi, sırasında belli şifreler olduğu ve bunları oluşturan harf, kelime, cümle vs. oluşturan harflerin ebced hesabıyla zahir anlamı olduğunu söyleyen ve bu anlamlar üzerinden yeni anlayış ve yaklaşımı benimseyen mezhep / düşüncedir.

Bu mezhep / akım gibi harfçi akımlar “Kabalizm”, “Mandeizm” ve “Neo-Plataonculuk” dur. Hurufilik ile kıyaslandığını gördüm ama bu bana mantıksız geliyor Kabalizm Yahudilik ile alakalı iken Hurufilik İslamda batıni bir koldur. Etkilenmiş midir, olabilir. Dünya üzerinde her akım veya söyle bir başka akımı, kişiyi etkileyebilmektedir.

Hurufiliğin bakış açısı ise “Tanrı insandadır.” fikridir. Yani Tanrı insanda tecil etmiştir. Ben zaten sendenim ya da sen zaten bendesin gibi akımdan etkilenen şairlerin şiirlerinde bu ifadeleri görmeniz mümkündür. “Vahdet-i Vücut” vardır. Amaç varlığın hakikatinin harfler aracılığıyla ispatlanarak yine harfler aracılığıyla Tanrının varlıkla ispatlanması ve Tanrıya ulaşılmasıdır. Varlık, harflerin (Tanrısal kelamın) yansımasıdır. Yani harflerden hareketle Tanrıyı müşahede etmek mümkündür ve gereklidir. İnsan bu ilahi kelimeleri müşahede ederek Vuslat makamı (Allah’ın zat ve sıfatına) ulaşmış olacaktır.

Buraya kadar size güzel ve mantıklı gelmiş olabilir, o zaman akla şu soru geliyor: Neden bu Mezhep Batıni sayılıyor?
Kısaca, Allah, Fazlullah’da zuhur etmiştir(!). Evet sert bir giriş oldu ama kısa ve öz olarak böyle. Çünkü Hurufiler, Evreni üç döneme ayırmışlardır. Peygamberlik Dönemi olan ilk dönemde, Allah’ın kademe kademe kendisini peygamberlere açmış ve Fazlullah Esterabadi (Naimi) müjdelemiş; İmamlık Dönemi olan ikinci dönem ise, İlk İmam Hz.Ali ile başlamış ve Onbirinci İmam Hasan El Askeri ile bitmiştir (Fazlullah Esterabadi (Naimi)’nin 7. İmam Musa el-Kazım’ın soyundan geldiğine inanılır) ve Tanrılık Dönemi olan son dönemde ise, Tanrının Fazlullah’ın bedeninde zuhur ettiğine inanılmıştır ve bu inanç yüzünden Batıni sayılmıştır.

Yukarıda bir görsel bıraktım ama açıklamasını yapmadım. Bu görselle ilgili olan alıntıyı direkt paylaşıyorum:

Alıntı:İnsan yüzünde doğuşta yedi hat vardır: iki kaş, dört kirpik ve bir saç. İnsan bu yedi hat ile doğduğu için bunlara “hutut-ı ummi-ye”(ana hatlar) denir. Bunların hal ve mahal toplamı on dört eder. Yedi de “hutut-u ebiye”(baba hatları) vardır ki, bunlar erkekte ergenlik çağında çıkar: Yüzün sağ ve sol yanlarında iki sakal kılları, iki yanağın iki tarafındaki burun kılları, iki bıyık ve bir de alt dudaktaki (enfaka) kılları. Bunlarda hal ve mahal itibari ile on dört eder. Ana ve baba hatların toplamı 28 olur ki, bu Kur’an’ın yazıldığı 28 harfe tekabül eder. Saç ve enfeka, istiva ile ortadan ikiye ayrılırsa sekizerden on altı eder. Hal ve mahal toplamı da 32 olur ki Cavidanname’nin yazıldığı 32 Farsi harfe tekabül eder.

Nesimi’nin etkilendiği akımı az çok tanıdık ama onu etkileyen, halefi ve damadı olduğu Fazlullah Esterabadi (Naimi)’yi de tanımakta fayda olacağını düşünüyorum. Sıraki yazımda Fazlullah Esterabadi'yi tanıyacağız...