Siber Zorbalık

Elektronik ya da dijital ortamda başkalarına rahatsızlık ya da zarar vermek amacıyla kişilerin ya da grupların aşağılama, iftira, dedikodu, taciz, tehdit, dışlama ve rencide etme gibi davranışlarının tümüne siber zorbalık denir.

Siber zorbalık, bir psikolojik şiddet biçimidir. Paylaşımların internet ortamında hızla yayılması ise yaşanan bu psikolojik şiddeti daha da büyütmektedir.

Siber zorbalık, tüm dünyada olduğu gibi Türkiye’de de giderek yaygınlaşan bir durumdur. İnternet kullanımının artması ile birlikte ortaya çıkan çevrimiçi riskler arasında duygusal sonuçları açısından en yaralayıcı olanlarından birisi siber zorbalıktır.

Çocukları Siber zorbalıktan korumak

Siber zorbalık dijital çağın en önemli sorunlarından biri haline gelmiş ve özellikle çocuklar ile gençler üzerinde derin etkiler bırakabilen bir tehdit olarak ortaya çıkmıştır. Çocukların dijital mahrumiyetini koruma ve bilinçli internet kullanımı konusunda bilinçlendirilmesi, siber zorlukla mücadelede en önemli adımlardan biridir. Günümüzde çocuklar sosyal medya platformları, mesajlaşma uygulamaları ve çevrimiçi oyunlar aracılığıyla sürekli olarak dijital dünya ile etkileşim halindedir. Ancak bu etkileşim her zaman güvenli ve sağlıklı olmayabilir. Siber zorbalık bireylerin internet ortamında hakarete uğraması, tehdit edilmesi, aşağılanması veya dışlanması gibi çeşitli şekillerde ortaya çıkabilir ve bu durum mağdurlar üzerinde duygusal, psikolojik ve sosyal açıdan ciddi sonuçlar doğurabilir.

Bir ebeveyn çocuğunun Siber zorbalığa uğrayıp uğramadığını nasıl fark edebilir?

Çocukların davranışları, dikkat edilmesi gereken önemli işaretler içerebilir. Örneğin çocuk ya da genç, teknolojik cihazlarını kullanırken tuhaf tavırlar sergileyip birisi odaya girdiğinde tablet, bilgisayar veya telefon ekranlarını kapatıyorsa bu davranışların siber zorbalığın belirtisi olabileceğini unutmamak gerekir. Ebeveynler; çocuklarının gergin, stresli, ürkek ya da soğuk ve pasif bir tutum sergileyip sergilemediğine dikkat etmelidir. Bu tür davranışlar veya kişiliklerindeki diğer büyük değişiklikler, bir sorun olduğuna işaret edebilir. Zorbalığa maruz kalan çocuklar genellikle içine kapanır, hobilerinden uzaklaşır ve sosyal etkileşimlerden kaçınır. Çocuğunuzun dijital zorbaların kurbanı olabileceğini gösteren işaretler arasında ani kilo kaybı veya iştah değişiklikleri, uyku sorunları, sabahları stresli görünme, sevdiği aktivitelerden aniden uzaklaşma, sık ruh hali değişiklikleri özellikle sosyal medya kullanımı sonrası sinirli tepkiler gösterme, okula gitmemek için hasta gibi davranma, en sevdiği sosyal medya hesabını aniden silme ve sosyal ortamlardan uzaklaşma gibi davranışlar yer alır. Bu belirtiler bir araya geldiğinde çocuğunuzun çevrimiçi/dışı zorbalığa maruz kalıyor olabileceğini gösterebilir ve bu durumda ebeveynlerin dikkatli olup çocuğuyla iletişime geçmesi önemlidir.

Çocuklarının siber zorbalığa maruz kaldığından şüphelenen ebeveynler nasıl bir yol izlemelidir?

Eğer çocuk siber zorbalığa uğradığını paylaşırsa, örneğin bir sosyal medya platformunda kötü yorumlar aldığını söylerse, ona uygulamayı tamamen bırakmasını söylemek ya da teknoloji kullanımını yasaklamak çözüm değildir. Zira bu tarz kısıtlamalar çocuğun stresini daha da artırabilecek ve sizinle iletişim kurmasını engelleyebilecektir. Bunun yerine birlikte bir çözüm planı oluşturmak ve çocuğun dijital ortamda kendisini güvende hissetmesini sağlayacak yollar bulmak daha etkili bir yöntem olacaktır. Çocukların çevrimiçi ortamda kendilerine güvende hissetmelerini sağlamak siber zorbalıkla başa çıkma sürecinin temel bir parçasıdır. Bunun için öncelikle çocukla birlikte zorbalık içeren içeriklere bakılabilir ve durumu anlamalarına yardımcı olunabilir.

Çocuğunuz bir siber zorbanın hedefi olduğunda bu kişiyle olan bağlantısını derhal kesmesi, gerekirse kendi hesabını dondurması veya en azından profillerini güncelleyerek kimliklerini koruma altına almaları gerektiğini bilmelidir. Ayrıca, çocuğun sosyal medya hesaplarındaki gizlilik ayarlarını gözden geçirmelerine ve paylaşımlarını yalnızca arkadaşlarının görebilmesi için bu ayarları düzenlemelerine yardımcı olunmalıdır. Bunun yanı sıra, rahatsız edici yorumları nasıl silebileceklerini, zorbaların profillerini nasıl engelleyebileceklerini göstermek, çocukların durum üzerinde kontrol sahibi hissetmelerine imkân tanıyacaktır ve bu kontrol duygusu, iyileşme sürecinde çok önemlidir.

Çocuğunuz internette herhangi bir siber zorbalığa maruz kaldığında, olayın belgelenmesi için ekran görüntüsü almak iyi bir önlemdir. Bu içerikleri belgeleyerek okulla, zorbalık yapan kişilerin ebeveyniyle veya yetkililerle iletişim kurulabilir. Ardındansa bu içerikleri silmek, çocuğun rahatsız edici izlerden kurtulmasını sağlayabilir. İlgili sosyal ağ platformuna da şikâyette bulunarak zorbanın hesabının kapatılmasını sağlamak için harekete geçirmelidir.

Bir ebeveyn olarak okul, diğer ebeveynler veya gerekirse polis gibi yetkililerle iletişime geçmek gerektiğinde sürecin dikkatli ve güvenli bir şekilde koordine edilmesini üstlenmeliyiz. Ancak bu adımları atmadan önce mutlaka çocuklarımızın rızasını ve düşüncesini almamız gerekir. Nitekim çocuğa bu seçeneğin mevcut olduğunu, ancak onun izni olmadan böyle bir girişimde bulunamayacağını net bir şekilde ifade etmek duygusal güveni sağlamanın kritik bir unsurudur. Bu yaklaşım, çocuğun hem kendini güvende hissetmesini sağlayacak hem de size olan güvenini pekiştirecektir.

Bu süreçte ebeveynlerin sakin kalması çok önemlidir. Aşırı tepkisel, duygusal veya stresli bir tutum, çocuğun zorbalığın kendi hatası olduğunu düşünmesine yol açabilir. “Ben sana sosyal medyanın kötü olduğunu söylemiştim zaten” veya “çevrimiçi ortamda bu kadar vakit geçirirsen böyle olacağı belliydi” gibi tepkiler durumu daha da zorlaştırabilir. Çocuğu suçlamak veya utandırmak yerine durumu anlamasına çözmesine yardımcı olunmalıdır. Ebeveynler çocuklarının siber zorbalığa uğradığını düşündüklerinde onlarla güven verici bir şekilde konuşmalı ve destekleyici bir ortam yaratmalıdır. Ancak doğrudan “Ne oldu? Sorun nedir? Haydi konuş benimle” gibi sözler söylemek çocuğun kendisini baskı altında hissetmesine veya yanlış bir şey yaptığı duygusuna kapılmasına neden olabilir.

Çocuk herhangi bir zorbalığa uğramadan önce önlem olarak zorbalığa uğrayan biri hakkında fikir veren bir “danışman” rolüne sokulabilir. Örneğin bir kişinin veya karakterin zorbalığa uğradığı bir senaryo oluşturulabilir. Bu kişi çocuğun tanıdığı biri, ünlü bir kişi ya da tamamen hayali bir karakter olabilir. Daha sonra çocuğa “sence bu kişi ne yapmalı, ne tür bir yardıma ihtiyacı var?” gibi sorular yöneltilerek çocukların empati kurmaları ve düşünmeleri sağlanabilir. Böyle bir yaklaşımla çocuk hem kendi duygularını daha rahat ifade edebilir hem de ebeveynle daha açık bir şekilde konuşmaya başlayabilir.

Kendinizin veya başkalarının yaşadığı benzer olaylardan bahsederek çocuğunuzla bu konu nazik bir şekilde ele alınabilir bu süreçte kendilerinin veya onların bu sorunları nasıl çözdüğü açıklanabilir. Çocuğunuzun yaşadığı duruma benzer bu hikâyeleri paylaşmak onun zor bir konuyu konuşmasını kolaylaştırabilir. Böylece yalnız olmadığını ve sizin onu anladığınızı görmesini sağlayabilir, size daha açık bir şekilde düşünce ve duygularını ifade etmesine yardımcı olabilir.

Siber zorbalıkla mücadelede yasaklayıcı önlemler yerine çocuk ve ergenlerin bilinçli internet kullanımı teşvik edilmelidir. Böylece çocuk ve ergenlerin çevrimiçi ortamda daha güvenli bir şekilde hareket etmelerine imkân sağlanacak ve siber zorbalığa karşı korunmaları desteklenmiş olacaktır. Çocuklara internet kullanırken dikkat etmeleri gereken hususlar, nedenleriyle birlikte açıklanmalı kendilerine veya başkalarına zarar verebilecek paylaşımlardan kaçınmaları ve mahremiyete dikkat eden içerikler oluşturmaları telkin edilmelidir. Paylaşımlarının kimler tarafından görülebileceği ve olası riskler hakkında bilgilendirilmeli, tanımadıkları kişilerden gelen arkadaşlık, buluşma vs. tekliflerini kabul etmemeleri gerektiği iyice öğretilmelidir. Siber zorbalıkla karşılaştıklarında bunu mutlaka ebeveynleriyle veya güvenilir bir yetişkinle paylaşmaları gerektiği anlatılmalıdır.

Ebeveynlerin, çocuklara ve ergenlere cinsel içerikli bir mesaj aldıklarında veya siber zorbalık durumda ne yapmaları gerektiğini öğretmeleri gerekir. Araştırmalar, ebeveyn ilgisi ve gözetiminin çocukların siber zorbalığa maruz kalma ya da siber zorbalık yapma ihtimalini büyük ölçüde azalttığını göstermektedir. Bir çalışmada ergenlerin sohbet odalarından uzak durmak ve yabancılarla konuşmamak gibi güvenlik önlemleri aldıkları tespit edilmiştir. Gençler bu tür önlemleri ailelerinden, okullardan veya farklı kaynaklardan öğrendiklerini ifade etmişlerdir. Başka bir araştırmada gençlerin sanal ortamda karşılaştıkları zorbalıklarla başa çıkma yöntemleri arasında istenmeyen mesajları ve rahatsız eden kişiyi engellemek, tacizciye bu davranışı durdurmasını söylemek ve kullanıcı adını değiştirmek yer almaktadır. Bir diğer çalışmada ise internette tacize uğrayan gençlerin gelen mesajları durdurmak, e-posta adreslerini veya telefon numaralarını değiştirmek, suç unsuru taşıyan mesajları saklamak, polise veya diğer otoritelere haber vermek ve tacizciye bu davranışı sonlandırmasını söylemek gibi stratejiler kullandıkları belirtilmiştir.

Hayır diyebilmeyi öğretmek

Toplumumuzda, özellikle aile ve eğitim ortamlarında, sorgusuz sualsiz itaat ve uyum davranışının teşvik edildiği durumlar yaygın olarak görülmektedir. İtaatkar çocuklar genellikle “iyi çocuk” olarak nitelendirilmektedir. Kurallara sıkı sıkıya uyan, uyumlu ve itaatkar çocuklar dijital mecralardaki tehlikeli durumları fark edemeyip dijital avcıların talimatlarına da aynı şekilde itaat edebilmektedirler. Örneğin birinin “bunu yap” ya da “bu şekilde poz ver ve bana gönder” şeklinde mahremiyeti ihlal eden taleplerine sorgulamadan uyma eğiliminde olabilirler. Çocuklara kendilerini ifade etme şansı verilmediğinde susmayı öğrenmekte ve dijital mecralarda ailesinin hoşuna gitmeyeceğini düşündüğü durumlarla karşılaştığında saklamaya yönelebilmektedirler. Cep telefonlarına veya kameralı diğer cihazlara erişimi olan çocukların fotoğraf ve video çekme konusundaki kuralları bilmeleri gerekir. Ona hiç kimsenin kendisinden özel bölgelerinin fotoğraflarını veya videolarını çekmesini istememesi gerektiğini, eğer böyle bir şey olursa mutlaka size söylemesini istediğinizi hatırlatabilirsiniz. Otorite figürlerinin söylediklerini mutlak doğru olarak kabul eden, eleştirel düşünme ve sorgulama becerisinden yoksun çocuklar bu tür tehlikeler karşısında daha savunmasız hale gelebilmektedir. Bu anlayışın değişmesi gerekmektedir. Çocukların; seslerini duyurabilen, kendini ifade edilebilen bireyler olarak yetiştirilmesi bu açıdan büyük bir önem taşımaktadır. Bu nedenle ebeveyn- çocuk arasında açık, samimi, rahat, güvenli, etkin bir iletişim olmalı; çocukların kendilerini ifade etmelerine imkân tanınmalı, düşüncelerine değer verilmelidir. Böylece çocuk ve ergenler her koşulda desteklendiklerini ve kendilerine yardım edileceğini bildikleri için ebeveynleriyle her daim irtibat içerisinde olacaklardır.

Çocuklara “hayır” diyebilmeyi öğretmek, özellikle ergenlik dönemlerinde yaşayacakları duygular ve heyecanlar karşısında sınırlarını belirleyebilmeleri açısından da büyük önem taşımaktadır. Bilhassa dini hassasiyetleri olan ailelerin en büyük kaygılarından biri, çocuklarının ergenlik döneminde cinselliği tecrübe etmesidir. Evlilik öncesi cinsel ilişkiye karşı olan aileler, inançları doğrultusunda çocuklarıyla bu konuyu açık bir şekilde konuşmalıdır. Hem fiziksel hem de dijital ortamlarda mahremiyeti ihlal eden bakışlar, paylaşım ve konuşmalardan kaçınmaları gerektiğini, cinsel ilişkiye giden yakınlaşmaların başlangıcında dahi sınır koymanın önemini vurgulamalıdırlar. Aileler çocuklarına evlilik öncesinde cinsel ilişkiye ve flörte “hayır” demeyi öğretirken bunu korkutma veya tehdit yöntemleriyle değil onların anlayabileceği şekilde değerler ve sınırlar çerçevesinde açıklamalıdır. Çocukların mahremiyetlerine saygı duymalarını sağlamak ve bu konuda bilinç geliştirmelerini mümkün kılabilmek için gerekli rehberlik yapılmalıdır.