Madde Kullanım Bozukluğu Nedir?
Madde kullanım bozukluğu, bir kişinin bir veya daha fazla bağımlılık yapan maddeyi kontrolsüz bir şekilde kullanması ve bu kullanımın kişinin günlük yaşamını, iş ve sosyal ilişkilerini olumsuz bir şekilde etkilemesiyle karakterize edilen bir durumdur. Kullanım davranışı; kişinin kendisine, çevresine veya sorumluluklarına zarar vermesine rağmen devam ediyorsa bu durum madde kullanım bozukluğu olarak değerlendirilir. Erken tanı ve etkili müdahale, bu sorunlarda belirgin azalma sağlar.

DSM-5’te madde kullanım bozuklukları 10 farklı madde türü üzerinden sınıflandırılmıştır. Alkol, kafein, kenevir (esrar), varsandıranlar (halüsinojenler) (LSD, meskalin, fensiklidin vb.), uçucular (tiner, benzin, gazolin, bali vb.), opiyatlar (morfin, eroin, kodein, metadon vb.), dinginleştirici, uyutucu ve kaygı gidericiler (diazepam, klorazepat vb.), uyarıcılar (amfetamin, ekstazi, kokain vb.), tütün ve diğer bilinmeyen maddelerdir.

Madde Kullanım Bozukluğu Olarak Nitelenen Durumlar Nelerdir?
Aşağıdaki durumlar madde kullanım bozukluğuna işaret edebilir:

• Madde kullanımı için çok büyük bir istek duyma veya kendini zorlanmış hissetme,
  
• Kullanım sıklığının ve miktarının giderek artması,
  
• Olumsuz etkilerine rağmen kullanıma devam etme (toplumsal ve kişiler arası sorunlar),
  
• Kullanımı azaltmaya ya da bırakmaya yönelik çabaların başarısız olması,
  
• Tekrar eden kullanım sonucu sorumluluklarını yerine getirememe (işte, okulda, evde),
  
• Olumsuz bedensel veya ruhsal etkilerinin bilinmesine rağmen kullanmayı sürdürme,
  
• Maddenin kullanılmadığı zamanlarda yoksunluk belirtileri (sinirlilik, huzursuzluk, uykusuzluk, saldırganlık, terleme, titreme, vs.),
  
• Günlük yaşamın madde kullanımı etrafında şekillenmesi.
  

Bu belirtilerin bir ya da birkaçının varlığı durumunda uzman desteği alınması önerilir.

Madde kullanım bozukluğunun belirtileri nelerdir?
Amerikan Psikiyatri Birliği’nin Ruhsal Bozuklukların Tanı ve İstatistik El Kitabı'na (DSM) göre, madde kullanım bozukluğunun belirtileri şunlardır:

• Reçeteyle verilen bir maddeyi belirtilenden daha büyük miktarlarda ve daha uzun süre kullanmak.
  
• Maddeyi kullanma konusunda güçlü bir arzu veya dürtüye sahip olmak.
  
• Madde kullanımını azaltma veya kontrol altına alma girişimlerinin başarısızlıkla sonuçlanması.
  
• Maddeyi temin etmek veya kullanmak ya da etkilerinden kurtulmak için çok zaman harcamak.
  
• Madde kullanımı nedeniyle iş, okul veya evdeki sorumluluklarını yerine getirmekte sorun yaşamak.
  
• İlişkilerde sorunlara yol açsa bile madde kullanımına devam etmek.
  
• Madde kullanımı nedeniyle sosyal, mesleki veya eğlence faaliyetlerinden vazgeçmek.
  
• İnsanı tehlikeye atsa bile, uyuşturucu maddeleri tekrar tekrar kullanmak.
  
• Süregelen fiziksel veya psikolojik bir soruna rağmen madde kullanımına devam etmek, bu sorunun madde kullanımından kaynaklanmış veya madde kullanımıyla kötüleşmiş olması muhtemeldir.
  
• Tolerans gelişmesi (aynı etkiyi elde etmek için artan miktarlara ihtiyaç duyulması).
  
• Yoksunluk belirtileri yaşamak, bu belirtilerin daha fazla madde alınarak hafifletilebilmesidir.
  

Madde kullanım bozukluğu belirtileri ortaya çıkar çıkmaz tıbbi yardım almak çok önemlidir.

Madde Kullanım Bozukluğunun Neden Olduğu Sonuçlar Nelerdir?
Madde kullanımı, kişinin hayatının birçok alanını olumsuz etkileyen ciddi bir sorundur. Öncelikle, fiziksel sağlığı tehdit eder. Akciğer veya kalp hastalıklarına, felce, kansere ve bağışıklık sisteminin zayıflamasına neden olabilir.

Madde kullanım bozukluğu yaşayan bireylerde beynin yargılama, karar verme, öğrenme, hafıza ve davranış kontrolüyle ilgili alanlarında bozulmalar görülür. Bu da unutkanlık, dikkat dağınıklığı ve karar vermede zorlanma gibi sorunlara neden olabilir. Aynı zamanda ruh hali değişiklikleri ortaya çıkabilir. Kişi sık sık mutsuz hissedebilir, endişelenebilir ya da ani öfke patlamaları yaşayabilir.

Bağımlılık, yalnızca kişinin kendisine değil çevresine de zarar verir. Zamanla iş, okul ve sosyal ilişkiler sekteye uğrayabilir. Birey sevdiklerinden uzaklaşabilir. Ayrıca madde kullanımı, yasa dışı durumlara, kazalara ya da tehlikeli olaylara zemin hazırlayabilir. Bazı maddelerin aşırı ve uzun süreli kullanımı ölüm riskini de beraberinde getirir. Tüm bu nedenlerle madde kullanımı, sadece “kötü bir alışkanlık” değil, bireyin tüm yaşamını etkileyen önemli bir risk faktörüdür.

Madde Kullanım Bozukluğu ile Nasıl Baş Edilir?
Madde kullanım bozukluğu ile başa çıkmak mümkündür. Bu süreçte dikkat edilmesi gereken noktalar şunlardır:

• Profesyonel destek alınmalıdır. Psikolojik danışmanlık ve gerektiğinde tıbbi destek tedavi sürecini kolaylaştırır.
  
• Kişi yaşadığı durumun farkına varmalı ve bunu kabullenmelidir.
  
• Kullanıma dair mesaj, not veya anıları içeren bir günlük tutulması sürecin anlaşılmasına yardımcı olabilir.
  
• Sosyal destek ağının (aile, arkadaş, partner, akademik danışman) önemi büyüktür.
  
• Sağlıklı alışkanlıklar (spor, sanat, doğada vakit geçirmek) geliştirilmelidir.
  
• Yardım istemek, sürecin en önemli adımıdır.