Evet dostlar, bugün size bir devletin tarihini anlatma çalışacağım. Ama hikâyemiz bir sarayda başlamıyor. Ortada henüz bir başkent yok, sınırlar yok, düzenli bir ordu yok; hatta adına Fâtımî Devleti diyebileceğimiz bir devlet bile yok. Önce bir fikir var ve sonra bu fikri taşıyan insanlar…

***

Ardından onları birbirine bağlayan son derece örgütlü bir davet ağı…

***

Sonra Kuzey Afrika'nın dağlarında yaşayan Kutama Berberileri…

***

Ve yaklaşık bir asırlık hazırlığın sonunda 909 yılında bir devlet ortaya çıkıyor.

***

Daha da ilginci, Kuzey Afrika'nın bir köşesinde başlayan bu devlet yalnızca altmış yıl sonra Mısır'ı ele geçiriyor, Kahire'yi kuruyor, Abbâsî halifesinin karşısına rakip bir halifelik olarak çıkıyor ve Akdeniz ile Hint Okyanusu arasındaki ticaret yollarının önemli bir bölümüne hükmeden büyük bir güce dönüşüyor.

***

Sonra devletin içindeki dengeler bozuluyor. Ordular birbirleriyle çatışıyor. Nil yeterince yükselmiyor. Kıtlık geliyor. Hazine zorlanıyor. Halifeler güç kaybederken vezirler güçleniyor. İsmâilî hareket kendi içinde bölünüyor. Selçuklular, Haçlılar ve Zengîler sahneye çıkıyor.

***

Ve acı bir olay takvimler 1171 yılını gösterdiğinde meydana geliyor: Fâtımî halifesinin kendi veziri olan Selahaddin Eyyûbî, Abbâsî halifesi adına hutbe okutuyor. 262 yıllık Fâtımî Hilafeti sona eriyor.

Size en baştan söyleyeyim: Bu hikâyeyi anlayabilmek için 909'dan başlamamamız gerekiyor. Çünkü 909, Fâtımîlerin doğduğu yıl değil. Bir fikrin devlete dönüştüğü yıl.

Bunun için bizi biraz daha geriye götürmem gerekiyor.

Hz. Muhammed(sav)'in vefatından sonra Müslüman toplumunda siyasi önderliğin kime ait olması gerektiği tartışması zaman içerisinde farklı siyasi ve dini geleneklerin oluşmasına yol açtı. Sünni ve Şii.

Şii gelenek içerisinde de Hz. Ali ve Hz. Fâtıma'nın soyundan gelen imamların özel bir otoriteye sahip olduğu düşüncesi gelişti. Ama burada da başka bir problem çıktı: İmamet hangi soy çizgisinden devam edecekti?

Özellikle Cafer es-Sâdık'ın 765'teki ölümünden sonra bu mesele önem kazandı. Zaman içerisinde onun oğlu İsmâil üzerinden devam ettiği kabul edilen imamet çizgisi çevresinde İsmâilî gelenek şekillendi. Fâtımîler de kendilerini bu çizginin temsilcileri olarak gördüler. Kendi soylarını Hz. Ali ile Hz. Fâtıma'ya dayandırıyorlardı. İşte hanedanın “Fâtımî” adı da buradan geliyor.

Fakat burada tarihçilik açısından küçük fakat önemli bir fren yapma gereği duyuyorum. Fâtımîlerin bu soy iddiası, özellikle siyasi rakipleri tarafından Orta Çağ'da tartışıldı ve reddedildi. Dolayısıyla araştırmacı olarak söyleyebileceğim en güvenli ifade şudur: Fâtımî hanedanı kendisini Hz. Fâtıma ve Hz. Ali'nin soyundan gelen meşru imamlar olarak tanımlıyordu. Bu basit bir soy ağacı meselesi değildi. Çünkü eğer bu iddiayı kabul ederseniz Fâtımî hükümdarı yalnızca “Mısır kralı” değildir. O aynı zamanda  imam + halife + siyasi hükümdardır. 

Cambridge tarihçisi Paula Sanders'ın özellikle vurguladığı nokta tam burada: Fâtımî devletinin merkezinde imamet bulunuyordu ve bu iddia Abbâsîlerin yalnız siyasi hâkimiyetine değil, dinî otoritesine de meydan okuyordu.

Bağdat'taki Abbâsî halifesine karşı çıkarken ona sadece “Ben de bir devletin ve toprağım hükümdarıyım.” demiyorsunuz.  “Bir devletin, bu devlette yaşayan milletin ve bu devletin hakim olduğu toprağı hükümdarı iken ve dahi tüm müslümanlarında asıl meşru imamı ve halifesi benim.”  diyorsunuz. Bu nedenle Fâtımî–Abbâsî mücadelesi yalnızca iki devletin sadece toprak mücadelesi değil aynı zamanda meşruiyet mücadelesidir.


Şimdi size Fâtımîlerin yükselişindeki belki de en önemli kavramı vereceğim: "daʿwa — davet"

Buradaki daveti yalnızca birinin çıkıp insanlara din anlatması gibi düşünmeyin. Ortada farklı coğrafyalarda faaliyet gösterebilen örgütlü bir ağ bulunuyordu. Bu ağın görevlilerine dâî deniyordu. Bunu modern bir benzetmeyle zihnimizde canlandırayım. Henüz şirketiniz yok ama farklı şehirlerde temsilcileriniz var. Bu temsilciler aynı fikri biliyor, insanlarla temas kuruyor, yeni destekçiler kazanıyor ve merkezle ilişkilerini sürdürüyor. Fâtımî hareketinin çok büyük avantajı buydu:  Devlet kurulmadan önce iyi bir teşkilatı vardı. 

Abbas Hamdani'nin Cambridge'deki değerlendirmesi özellikle dikkat çekicidir: Fâtımî daveti sıradan bir kitlesel propaganda mekanizmasından ziyade eğitimli dâîler yetiştiren örgütlü bir yapıydı. Üstelik bu teşkilat, devlet ortaya çıktıktan sonra ortadan kalkmadı.

Dolayısıyla Fâtımîlerin kuruluşunu tek formülle anlatacak olsam şunu yazardım:  Fikir → teşkilat → yerel destek → askerî güç → devlet 

Ve şimdi üçüncü halkaya geliyoruz. Yerel destek.




İşte burada hikâyemizin coğrafyası değişiyor ve Kuzey Afrika'ya gidiyoruz. Bugünkü Tunus ve Cezayir çevresini düşünün. Orta Çağ kaynaklarında bu bölgenin önemli bir kısmı İfrîkıye olarak karşımıza çıkıyor.

Burada AğlebîlerAğlebîler (800–909), Abbâsî Halifeliği’ne biçimsel olarak bağlı görünmekle birlikte fiilen bağımsız hareket eden, günümüz Tunus, Doğu Cezayir ve Kuzey Libya (İfrîkıye) bölgelerinde hüküm sürmüş Müslüman bir Sünni hanedandır. hüküm sürüyordu ve Abbâsî halifeliğini tanıyorlardı.

İsmâilî dâî Ebû Abdullah eş-Şiî ise Kutama BerberileriKutâme Berberîleri (veya Kitâme), Kuzey Afrika'nın orta kesiminde (bugünkü Cezayir'in kuzeydoğusundaki Kabiliye dağlık bölgesinde) yaşamış, Fâtımî Devleti’nin kuruluşunda asıl askeri ve siyasi gücü oluşturan savaşçı bir Berberî kabilesidir. arasında olağanüstü başarılı bir örgütlenme gerçekleştirdi. İşte kritik nokta burası. İsmâilî hareketin zaten: fikri vardı, dâîleri vardı, örgütü vardı. Kutama desteğiyle artık askerî gücü de vardı.

Cambridge'de Christine Baker'ın çalışması erken Fâtımî hareketinin yeraltı niteliğindeki misyonerlik hareketinden askerî fethe ulaşan bu dönüşümünü özellikle vurguluyor. Michael Brett'in Cambridge History of Africa çalışması da Kuzey Afrika'daki Fâtımî devrimini ayrıntılı biçimde ele alıyor.

Ve sonunda Ağlebî iktidarı 909 yılında çöktü. Artık bu tarihi tahtaya büyük harflerle yazabiliriz.


Hareketin lideri Abdullah el-MehdîUbeydullâh el-Mehdî (tam adıyla Ubeydullâh el-Mehdî bi'llâh, d. 873 - ö. 934), Fâtımî Devleti’nin kurucusu ve ilk Fâtımî halifesidir (h. 909–934).

İsmâilî Şiîliğinin 11. imamı kabul edilen Ubeydullâh, Bağdat'taki Abbâsî halifeliğine rakip olarak Kuzey Afrika'da kendi halifeliğini ilan etmiş ve İslam dünyasında siyasi ve dini dengeleri kökten değiştirmiştir. ortaya çıktı ve halifeliğini ilan etti.Artık çok önemli bir değişim gerçekleşmişti:

• Gizli hareket → açık devlet
  
• dâî → devlet görevlileri
  
• taraftar → tebaa
  
• yerel askerî hareket → hilafet
  

Fâtımîler böylece Kuzey Afrika'da Abbâsîlere rakip bir hilafet oluşturmuş oldular.

İlk önemli Fâtımî hükümdarımız: Abdullah el-Mehdî (Hükümdarlığı: 909–934)

Onu zihninizde şöyle konumlandırın: Kurucu! Fakat hemen bir yanlış anlamayı düzeltelim. Devlet kuruldu diye Kuzey Afrika bir anda tamamen Fâtımîleşmedi. Yeni hanedanın hem hâkimiyetini sağlamlaştırması hem farklı toplulukları yönetmesi hem de kendi devlet kurumlarını oluşturması gerekiyordu. El-Mehdî döneminde Mehdiyye yeni bir siyasi merkez olarak kuruldu. Fakat Fâtımîlerin gözleri yalnız Kuzey Afrika'da değildi. Asıl büyük hedef doğudaydı.

Ve şimdi size bir soru:  “Neden Mısır?” 

Haritaya bakalım.


Mısır'ı yalnız bugünkü siyasi haritada görmeyin. Şöyle düşünün:

• Batıya giderseniz → Kuzey Afrika
  
• kuzeye çıkarsanız → Akdeniz
  
• doğuya giderseniz → Filistin ve Suriye
  
• güneydoğu → Kızıldeniz
  
• Kızıldeniz'in devamı → Hint Okyanusu
  

Ve bütün bunların ortasında:  Mısır . Üstelik Nil'de unutmamak lazım. Dolayısıyla Mısır, toprak değildi yalnızca. Tarım + vergi + nüfus + ticaret + stratejik konumdu. Fâtımîler ilk denemelerinde Mısır'ı alamadılar. Ama vazgeçmediler. Sonra hanedanın başına çok önemli bir hükümdar geçti.


El-Muizz li-Dînillâh — 953–975
Burada “yükseliş” dediğimiz dönemin kapısı açılıyor. Cambridge'in Fâtımî siyasi tarihi değerlendirmesinde de el-Muizz'in 953'te tahta çıkışı hanedan açısından dönüm noktası kabul edilir. El-Muizz'in elinde çok yetenekli bir komutan vardı:Cevher es-Sıkıllî.

969'da Cevher'in ordusu Mısır'a girdi. Fetih görece az kanlı gerçekleşti ve Fustat'ın hemen kuzeyinde yeni bir yönetim merkezi kuruldu. Bu şehrin adı el-Kāhira. Yani Kahire. Şimdi burada duralım. Bugün yaklaşık bin yıldır dünyanın büyük şehirlerinden biri olan Kahire'nin kuruluş hikâyesinin Fâtımîlerle başladığını görüyoruz. Fakat başlangıçtaki Kahire'yi bugünkü anlamıyla halkın yaşadığı sıradan bir şehir olarak düşünmeyin.

Yeni şehir esas olarak saray, ordu ve Fâtımî yönetiminin merkezi olarak tasarlandı. Eski Fustat ekonomik ve kentsel yaşamın önemli merkezi olmayı sürdürüyordu. El-Muizz daha sonra Kuzey Afrika'daki merkezinden Mısır'a geldi ve 973'te Kahire Fâtımî devletinin fiilî başkenti oldu.

Arkadaşlar, bana göre Fâtımî tarihini anlamak için 909 kadar önemli ikinci tarih budur 969–973. Çünkü Fâtımîler burada yalnızca Mısır'ı fethetmediler. Devletlerinin ağırlık merkezini değiştirdiler.


Yukarıdaki haritaya bir daha bakın. Mısır Akdeniz ile Kızıldeniz arasında. Kızıldeniz sizi nereye çıkarıyor, evet Hint Okyanusu'na. Böylece Hindistan ve doğudan gelen mallar Kızıldeniz–Mısır üzerinden Akdeniz dünyasına aktarılabiliyordu.

Fâtımîlerin, Kuzey Afrika ve Akdeniz ticaretini Kızıldeniz üzerinden Hint Okyanusu ağına bağlaması bunun güçlü bir ekonomik büyümeye katkıda bulunduğunun göstergesidir. Şimdi yükselişin formülü daha net:

• Nil → tarımsal zenginlik
  
• Mısır → vergi tabanı
  
• Akdeniz → batı ticareti
  
• Kızıldeniz → doğu ticareti
  
• Kahire → siyasi merkez
  
• daʿwa → uluslararası ideolojik ağ
  

Bunların hepsini aynı devletin eline veriyorsunuz ve çıkan güce şaşırıyorsunuz. Ortaya büyük bir güç çıkması şaşırtıcı değil.


Şimdi Kahire sokaklarında olduğumuzu düşünelim. Yeni başkent kuruluyor ve 970'ler civarında karşımıza el-Ezher çıkıyor. Bugün el-Ezher denildiğinde çoğu insanın zihninde Sünni dünyasının en önemli eğitim kurumlarından biri canlanıyor. Ama kuruluş bağlamı bambaşkaydı.

El-Ezher, Fâtımî Kahiresinin ve İsmâilî Şiî entelektüel dünyasının önemli kurumlarından biri olarak gelişti. el-Ezher'in 969–973 döneminde yeni şehirle birlikte ortaya çıktı ve İsmâilî Şiî öğreniminin önemli merkezi oldu. El-Ezher'de yalnız dinî eğitimden söz etmiyoruz. Fâtımî sarayı;  kitap, hukuk, felsefe, teoloji, sanat, mimari ve bilimsel faaliyetleri  destekledi. Bu nedenle Fâtımî tarihini yalnız savaşlardan anlatmak büyük hata olur. Bakın dönemden kalan sanat eserlerine:




Birinci eser XI. yüzyılın ilk çeyreğine tarihlenen Fâtımî lüster seramiği; ikincisi yaklaşık 985–1015'e tarihlenen olağanüstü kaya kristali işçiliğinin bir örneği. Fâtımî Kahiresinin zengin saray kültürü seramikten cam işçiliğine, kaya kristalinden fildişine, ahşaptan tekstile kadar geniş bir sanat üretimini destekledi. Fustat özellikle seramik, cam ve metal işçiliğinin önemli üretim merkezlerinden biri hâline geldi.

Yani “Fâtımîler yükseldi” dediğimizde yalnız ordu büyüdü demiyoruz. Aynı anda:

• ekonomi büyüdü,
  
• şehir büyüdü,
  
• kültür gelişti,
  
• entelektüel üretim arttı,
  
• uluslararası ticaret genişledi.
  

Gerçek bir yükselişten söz ediyoruz.


Burada kesin bir “şu gün zirveye ulaştılar” demek doğru olmaz. Fakat X. yüzyıl sonu ile XI. yüzyıl başında Fâtımî hilafeti artık Abbâsî dünyasının karşısındaki en ciddi siyasi ve dinî rakiplerden biriydi.

Fâtımî hâkimiyeti ve nüfuzu farklı zamanlarda Kuzey Afrika'dan Mısır'a, Sicilya'dan Levant'a, Hicaz ve Yemen'e kadar uzanabildi. Institute of Ismaili Studies'in akademik derlemesi, devletin en geniş nüfuz alanını Atlantik'ten Kızıldeniz'e uzanan bir dünya olarak tarif ediyor.

Şimdi burada çok önemli bir kavramdan bahsedeyim:  Doğrudan yönetim ile siyasi nüfuz aynı şey değildir. 

Yukarıdaki haritada Fâtımî rengini gördüğümüz her bölgenin Kahire tarafından Mısır'la aynı biçimde yönetildiğini düşünmeyin. Hicaz gibi bölgelerde hutbenin Fâtımî halifesi adına okunması ve yerel güçlerin onu tanıması da hilafet rekabetinin önemli araçlarındandı. Dolayısıyla Fâtımîlerin gücünü değerlendirirken  toprak + bağlı yönetimler + hutbe + daʿwa ağı  birlikte düşünülmeli.


El-Muizz'den sonra el-Aziz Billâh (975–996) döneminde Mısır merkezli yapı daha da yerleşti. Ardından çok tartışmalı bir Fâtımî hükümdarı geldi: el-Hâkim bi-Emrillâh — 996–1021.

El-Hâkim hakkında popüler anlatılarda sık sık aşırı uçlarda tasvirler görürsünüz. Burada dikkatli olmamız gerekiyor.

Paul E. Walker'ın Oxford Academic'teki kapsamlı çalışması el-Hâkim yönetiminin gerçek bir bürokratik devlet mekanizmasına dayandığını ve üst düzey görevlilerin hükümdar tarafından yakından denetlendiğini gösteriyor. Dolayısıyla onu yalnızca sonraki dönemlerin sansasyonel anlatıları üzerinden okumak sağlıklı değil.

Fâtımî devletinin bu aşamasında artık karşımızda:

• saray,
  
• bürokrasi,
  
• ordu,
  
• kadılık,
  
• dâî teşkilatı,
  
• vergi sistemi,
  
• şehir kurumları
  

olan gelişmiş bir Orta Çağ devleti bulunuyor. İşte tam burada çok ilginç bir şey var,
dışarıdan baktığınızda güçlü bir yapı ama içeride ileride problem çıkaracak bazı unsurlar oluşmaya başlıyor.


İşte hikâyenin ikinci yarısı burada başlıyor ve Fâtımîlerin çöküşünü anlayabilmek için tek neden aramayacağız. Bir devletin çöküşünü “Kötü hükümdar geldi.” veya “Haçlılar saldırdı.” gibi tek cümleyle açıklamak kolaydır ama doğru değildir. Fâtımîlerin gerilemesinde birbirini besleyen ekonomik, askerî, siyasi, çevresel ve jeopolitik krizler var ve bunların düğümlendiği hükümdar ise: el-Müstansır Billâh (1036–1094). 58 yıl süren olağanüstü uzun bir hükümdarlık. Hükümdarlığın ilk yıllarında devleti hâlâ büyük bir güç iken akabinde işler değişmeye başlıyor.


Mısır'ın tarımı Nil'in yıllık taşmasına bağımlıydı. Nil'in art arda yeterli seviyeye ulaşmaması ürünü azaltıyor. Ürün azalınca gıda fiyatları yükseliyor.
Üretim ve ticaret bozulunca vergi gelirleri baskılanıyor.
Devletin mali gücü azalınca ordu ve yönetim sistemi etkileniyor.
Ama yalnızca kuraklık yok.

Aynı dönemde Fâtımî ordusunun içerisindeki farklı askerî unsurlar arasında çatışmalar yaşanıyor. Askerî gruplar arasında çatışma, idari kaos, Delta'daki saldırılar, art arda düşük Nil seviyeleri, kıtlık, salgınlar, enflasyon ve Suriye-Filistin'deki Selçuklu ilerleyişi. Görüyor musunuz? Tek bir tane domino taşı yok. Hepsi birbirini deviriyor. Şöyle ki:

Düşük Nil
↓
düşük tarımsal üretim
↓
kıtlık + fiyat artışı
↓
devlet gelirlerinde baskı
↓
askerî ve siyasi huzursuzluk
↓
merkezî otoritenin zayıflaması
↓
toprak ve nüfuz kaybı
↓
gelirlerin daha da azalması

Bu bir kısır döngü ve Fâtımîler XI. yüzyılın ortalarında bu döngünün içine giriyorlar.

El-Müstansır sonunda Suriye'deki güçlü komutanlarından Bedr el-Cemâlî'yi Mısır'a çağırdı. 1073/1074 civarında Bedr geldi ve düzeni yeniden kurmaya başladı.

• Orduyu kontrol altına aldı.
  
• İdareyi toparladı.
  
• Mali düzeni yeniden tesis etmeye çalıştı.
  
• Kahire'yi yeniden tahkim etti.
  

Bugün gördüğümüz Bâb el-Fütûh, Bâb en-Nasr ve Bâb Züveyle gibi Fâtımî Kahiresinin anıtsal savunma yapıları bu yeniden yapılanma dünyasının bize ulaşan izleri arasındadır. Metropolitan Museum da Kahire surlarının anıtsal kapılarını Bedr el-Cemâlî'nin yaptırdığı yapılar arasında gösteriyor.

Burada sizlere şu soruyu sorayım:
Bedr el-Cemâlî Fâtımîleri kurtardı mı? Evet.

Ama ikinci sorum can alıcı:
Kurtardığı devlet hâlâ eski devlet miydi?

İşte burası çok önemli. Çünkü Bedr'in başarısıyla birlikte askerî vezirlik olağanüstü güç kazandı. Halife hâlâ imam-halifeydi ama fiilî yönetimde vezir + ordu giderek daha belirleyici hâle geliyordu. Dolayısıyla Fâtımîlerin çöküşünü 1171'de başlatırsanız yüz yıl geç kalırsınız. Devlet 1070'lerde yıkılmadı aksine kurtuldu. Ama iktidarın yapısı değişti. Bazen bir devletin sonunu hazırlayan şey tam olarak budur:  Devlet yaşamaya devam ederken kurumlarının içindeki güç dengesinin değişmesi .


El-Müstansır 1094'te öldü ve o meşhur soru tekrar ortaya çıktı: İmam kim olacak? Ya Nizâr ya da el-Müsta'lî. Sonunda güçlü vezir el-Efdal'in desteğiyle el-Müsta'lî Kahire'de halife-imam oldu. Nizâr ise yenildi. Fakat mesele bitmedi. Tam tersine İsmâilî hareketin tarihindeki en önemli bölünmelerden biri gerçekleşti: Nizârî İsmâilîler ve Müsta'lî İsmâilîler.

İran ve Irak'taki İsmâilîlerin önemli bölümünün Nizâr'ı; Mısır, Yemen ve başka bazı bölgelerde ise Müsta'lî çizgisinin benimsemiştir.

Şimdi 900'lerin başındaki Fâtımîleri hatırlayın.Onların en büyük gücü neydi? Uluslararası daʿwa ağıydı ama bu ağ bölünüyor. Dolayısıyla devlet yalnız toprak kaybetmiyor aksine ideolojik birliğini de kaybediyor. Bence bu Fâtımî tarihinin en kritik kırılmalarından biridir.


Takvimler 1094'ü gösterdiğinde El-Müstansır ölüyor. İsmâilî hareket bölünüyor. Sadece birkaç yıl sonra (1096) Birinci Haçlı Seferi gerçekleşiyor ve Kudüs Haçlıların eline geçiyor (1099). Fâtımîlerin zamanlaması bundan kötü olamazdı:

• Suriye-Filistin sahasında zaten Selçuklu baskısı vardı.
  
• Şimdi bölgede Haçlı devletleri ortaya çıkıyor.
  

Böylece Fâtımîler artık yalnız Abbâsîlerle ideolojik rekabet yaşayan güçlü Akdeniz imparatorluğu değildi. Çevrelerinde yeni askerî güçler oluşuyor ve devlet giderek Mısır merkezli bir güce çekiliyordu.

Haritada bunu daha rahat görebilirsiniz: Bu haritanın en önemli tarafı bana göre sınırlar değil. Hikâyenin yönünü göstermesi.
↓
Kuzey Afrika → doğuya genişleme
↓
Mısır → imparatorluk merkezi
↓
çevredeki toprakların kaybı → yeniden Mısır'a çekilme.

Devlet bir anlamda kendi merkezine doğru küçülüyor.

Şimdi yaklaşık 1150'lere gelelim. Kahire'de hâlâ Fâtımî halifesi var, saray var, törenler var, devlet kurumları var. Fakat gerçek siyasi güç giderek vezirlerin elinde.

Ve iş daha da tehlikeli hâle geliyor.

Vezirlik için mücadele eden gruplar dış güçlerden yardım istemeye başlıyor. Burada tarih boyunca gördüğümüz çok önemli bir zayıflama işareti vardır:

Bir devletin içindeki gruplar iktidar mücadelesini çözebilmek için yabancı orduları ülkeye çağırmaya başladığında iç sorun artık dış politika sorununa dönüşür.

Mısır çok değerli ve dolayısıyla herkes oraya bakıyor. Bir tarafta Kudüs Haçlı Krallığı. Diğer tarafta Nûreddin Mahmud Zengî'nin Suriye gücü. Ortada zayıflamış Fâtımî Mısırı.

1160'larda Mısır üzerinde Haçlı–Zengî rekabeti yoğunlaşıyor. Nûreddin'in komutanlarından biri yani Şîrkûh Mısır'a geliyor yanında ise gencecik yeğeni Selahaddin var.

Şîrkûh sonunda Fâtımî veziri oldu. Fakat kısa süre sonra öldü ve 1169'da Selahaddin Fâtımî vezirliğine getirildi. Akademik literatürde bu tarih Selahaddin'in Mısır'daki iktidarının başlangıç noktası olarak kabul edilir; Yaacov Lev'in Brill tarafından yayımlanan Saladin in Egypt, 1169–1174 çalışması özellikle bu geçiş dönemine ayrılmıştır. Şimdi ortaya inanılmaz bir tablo çıktı.

• Mısır'ın hükümdarı: İsmâilî Şiî Fâtımî halifesi el-Âdıd.
  
• Onun veziri: Sünnî Selahaddin.
  
• Selahaddin'in siyasi-askerî arka planında: Sünnî Zengî hükümdarı Nûreddin.
  
• Bağdat'ta ise: Abbâsî halifesi.
  

Şimdi düşünün. 909'da Fâtımî halifesi devleti bizzat temsil ediyordu. 1169'da ise Fâtımî devletinin fiilî askerî gücünün başında hanedanın dinî-siyasi projesini paylaşmayan bir vezir bulunuyor. Devlet henüz resmen yıkılmadı ama güç ilişkileri açısından hikâye neredeyse tamamlandı.

Son Fâtımî halifesi el-Âdıd. Selahaddin yönetimdeki konumunu giderek güçlendirdi ve Eylül 1171'de kritik adımı attı, hutbe artık Fâtımî halifesi adına değil Abbâsî halifesi adına okunmaya başladı. El-Âdıd da kısa süre sonra öldü.

Böylece 909–1171 arasındaki yaklaşık 262 yıllık Fâtımî Hilafeti sona erdi. Mısır'da Eyyûbî dönemi başladı.

Cambridge kronolojileri 1171'i Fâtımî hâkimiyetinin sonu ve Eyyûbî döneminin başlangıcı olarak kaydeder; Fâtımî sonrası Mısır konusunda Yaacov Lev'in Cambridge ve Brill çalışmaları da temel akademik başvuru kaynakları arasındadır.

Burada küçük bir not daha bırakayım:

Selahaddin Eyyûbî'in Fâtımîlerin büyük kütüphanelerini hemen ve bütünüyle yaktırdığı şeklinde popüler bir anlatıyla karşılaşabilirsiniz. Fozia Bora'nın Journal of the Royal Asiatic Society'de yayımlanan kaynak incelemesi bunun fazla basitleştirilmiş bir anlatı olduğunu gösteriyor: kaynaklar kitapların bir kısmının zaman içerisinde satıldığını ve dağıldığını, Fâtımî eserlerinin de sonraki dönemlerde yaşamaya devam ettiğini gösteriyor.

Yani Fâtımî devleti bitti ama Fâtımî mirası bir gecede silinmedi...